Przewodnik po Kazimierzu, żydowskiej dzielnicy Krakowa

Kazimierz to dzielnica na południe od krakowskiego Starego Miasta, gdzie rozegrała się większość żydowskiej historii miasta. Przez ponad pięćset lat był to prawdziwy żydowski Kraków – samorządne miasteczko w mieście, dom uczonych, kupców i siedmiu synagog, które stoją do dziś. Kazimierz nigdy nie był jednak tylko tym: zaczynał jako niezależne miasto chrześcijańskie, a obie społeczności żyły tu obok siebie przez stulecia, zanim Kazimierz stał się – a później przestał być – jednym z wielkich ośrodków życia żydowskiego w Europie Środkowej. Ten przewodnik obejmuje historię Kazimierza, zabytki, wokół których warto zbudować trasę spaceru, oraz szczere odpowiedzi na pytania, jakie ludzie zadają przed wizytą w żydowskiej dzielnicy Krakowa.

Historia Kazimierza, żydowskiej dzielnicy Krakowa

Historię Kazimierza najłatwiej prześledzić jako kilka odrębnych rozdziałów, z których każdy całkowicie zmieniał oblicze dzielnicy.

• Kazimierz założony jako niezależne miasto w 1335 roku przez Kazimierza Wielkiego
• Społeczność żydowska osiedlona tu od 1495 roku, po wypędzeniu z samego Krakowa
• Około 64 tysięcy Żydów mieszkało w Krakowie przed 1939 rokiem – niemal jedna czwarta populacji
• Wojenne getto znajdowało się po drugiej stronie rzeki, w Podgórzu, nie w samym Kazimierzu
• Festiwal Kultury Żydowskiej odbywa się tu co roku od 1988 roku

Oto cała trasa, ze wszystkimi przystankami naniesionymi po kolei: otwórz tę trasę po Kazimierzu w Google Maps.

Trasa spacerowa po Kazimierzu: zabytek po zabytku

Kazimierz najlepiej zwiedza się powolnym, pętlowym spacerem, a nie po linii prostej – ale poniższe przystanki ułożono tak, by naturalnie następowały po sobie na piechotę: zaczynając od wschodniego skraju dzielnicy, a kończąc na jej południowym placu, skąd naturalnie można ruszyć dalej w stronę Podgórza.

Muzeum Galicja

Muzeum Galicja to naturalny pierwszy przystanek – stoi przy ulicy Dajwór, przy wschodniej granicy Kazimierza. To celowo inne podejście do żydowskiego dziedzictwa: zamiast zabytkowego budynku, jest to nowoczesne muzeum fotografii, założone w 2004 roku przez brytyjskiego fotoreportera Chrisa Schwarza. Jego stała wystawa, „Ślady Pamięci”, dokumentuje życie żydowskie w całej dawnej Galicji, zarówno przed Holokaustem, jak i po nim – tyle samo o przetrwaniu i odrodzeniu, co o stracie.

• Założone w 2004 roku przez fotoreportera Chrisa Schwarza
• Mieści się przy ulicy Dajwór, w przebudowanym dawnym młynie
• Stała wystawa „Ślady Pamięci” o żydowskiej Galicji przed Holokaustem i po nim

Ulica Szeroka i Stara Synagoga

Pięć minut spaceru na zachód prowadzi na ulicę Szeroką. Mimo nazwy to w istocie długi, wąski plac – przez stulecia pełnił funkcję rynku Miasta Żydowskiego i wciąż otoczony jest dawnymi synagogami, dziś przemieszanymi z małymi sklepikami, galeriami i ogródkami kawiarnianymi. Jego południowy kraniec zamyka Stara Synagoga – najstarsza zachowana synagoga w Polsce, przysadzista, gotycka budowla o charakterze warownym, odbudowana w stylu renesansowym po pożarze w 1570 roku, na tyle grubościenna, że w razie potrzeby służyła też jako punkt obrony dzielnicy. Dziś mieści się w niej oddział Muzeum Historycznego Miasta Krakowa.

• Zbudowana w XV wieku, odbudowana po pożarze w 1570 roku
• Najstarsza zachowana synagoga w Polsce
• Dziś muzeum historii i tradycji żydowskiej, przy ulicy Szerokiej

Synagoga Remuh i Stary Cmentarz Żydowski

Kawałek dalej tą samą ulicą stoi Synagoga Remuh. Najmniejsza z historycznych synagog Kazimierza jest też jedną z zaledwie dwóch, w których wciąż odbywają się codzienne nabożeństwa. Zbudowana w latach 50. XVI wieku dla rodziny rabina Mojżesza Isserlesa, sąsiaduje ze Starym Cmentarzem Żydowskim, założonym w 1535 roku i należącym do najstarszych zachowanych cmentarzy żydowskich w Europie. Grób samego Isserlesa, przy murze cmentarnym, podobno jako jedyny przetrwał wojenne zniszczenia nienaruszony – wciąż jest miejscem pielgrzymek osób przychodzących zostawić przy nim liścik z prośbą.

• Zbudowana około 1553 roku, najmniejsza z synagog Kazimierza
• Jedna z zaledwie dwóch czynnych synagog w Krakowie
• Sąsiadujący cmentarz pochodzi z 1535 roku, jeden z najstarszych w Europie

Synagoga Izaaka

Z ulicy Szerokiej krótki spacer na zachód, ulicą Kupa, prowadzi do Synagogi Izaaka, ufundowanej w 1644 roku przez zamożnego kupca Izaaka Jakubowicza i największej z synagog Kazimierza. Splądrowana i zdewastowana podczas wojny, odbudowana dopiero dekady później, dziś gości wystawy, nabożeństwa i pokazy filmów historycznych.

• Ufundowana w 1644 roku przez kupca Izaaka Jakubowicza
• Największa historyczna synagoga na Kazimierzu
• Dziś miejsce wystaw i pokazów historycznych

Synagoga Kupa i Synagoga Tempel

Kontynuując na północny zachód, na ulicę Miodową, trafia się na dwie kolejne synagogi w odległości stu metrów od siebie. Synagoga Kupa, ufundowana w latach 40. XVII wieku ze wspólnej kasy gminy (stąd nazwa – „kupa” oznacza fundusz), jest skromniejsza z tej dwójki. Stojąca obok Synagoga Tempel to najnowsza i architektonicznie najbardziej odmienna synagoga Kazimierza, wzniesiona w latach 1860–1862 dla krakowskiej gminy reformowanej: jej neorenesansowe wnętrze z mauretańskimi zdobieniami i witrażami przypomina raczej europejską salę koncertową niż starsze, skromniejsze synagogi w sąsiedztwie. Wciąż okazjonalnie służy nabożeństwom, a regularnie – koncertom podczas Festiwalu Kultury Żydowskiej.

• Synagoga Kupa zbudowana w latach 40. XVII wieku ze środków lokalnej społeczności żydowskiej
• Synagoga Tempel zbudowana w latach 1860–1862, styl neorenesansowy z mauretańskimi detalami
• Tempel gości koncerty, zwłaszcza podczas Festiwalu Kultury Żydowskiej

Plac Nowy

Kilka minut na południe od ulicy Miodowej leży Plac Nowy – dziś prawdziwe centrum codziennego życia na Kazimierzu. Jego charakterystyczny okrągły budynek, tak zwany Okrąglak, był pierwotnie koszerną ubojnią drobiu; dziś mieści pierścień stoisk sprzedających zapiekanki przez całą dobę. W weekendowe poranki plac zamienia się w pchli targ, a wieczorami okoliczne bary wylewają gości na bruk.

• Okrągły Okrąglak na Placu Nowym był pierwotnie koszerną ubojnią
• Dziś najbardziej znane miejsce Kazimierza na zapiekanki i nocne życie
• W weekendy na placu odbywa się pchli targ

Rynek Kazimierski (plac Wolnica)

Z Placu Nowego prosty, dziesięciominutowy spacer na południe ulicą Bożego Ciała prowadzi na chrześcijańską stronę dzielnicy i plac Wolnica – pierwotny rynek niezależnego Kazimierza, wytyczony wraz z aktem założycielskim miasta w 1335 roku, a więc starszy nawet od Miasta Żydowskiego. Jest tu spokojniej i mniej turystycznie niż na krakowskim Rynku Głównym; plac otacza dawny ratusz kazimierski, dziś siedziba Muzeum Etnograficznego – naturalne miejsce zakończenia spaceru albo dalszej drogi w stronę rzeki i Podgórza.

• Pierwotny rynek Kazimierza, z okresu założenia miasta w 1335 roku
• Dawny ratusz kazimierski, dziś Muzeum Etnograficzne
• Spokojniejszy odpowiednik krakowskiego Rynku Głównego

Ile naprawdę zajmuje zwiedzanie Kazimierza

Pieszo, bez przystanków, główne ulice Kazimierza – Szeroka, Józefa, Meiselsa i plac przy Placu Nowym – da się przejść w niecałą godzinę. W praktyce samodzielny spacer po Kazimierzu, obejmujący choćby wnętrza kilku synagog i Muzeum Galicja, spokojnie wypełnia pół dnia, a cały dzień jest realistyczny, jeśli traktuje się to jako pełną jednodniową wycieczkę po Kazimierzu połączoną z przeprawą przez rzekę do Podgórza.

Warto przejść przez rzekę: Podgórze, getto i Fabryka Schindlera

To częste błędne przekonanie, że wojenne getto znajdowało się w samym Kazimierzu. Tak nie było: w 1941 roku żydowscy mieszkańcy Krakowa zostali całkowicie wysiedleni z Kazimierza i zamknięci w nowym getcie w Podgórzu, po drugiej stronie Wisły. Dwadzieścia minut spaceru (albo krótka przejażdżka tramwajem) od Kazimierza, plac Bohaterów Getta upamiętnia dziś to miejsce rzędami pustych, metalowych krzeseł – surowym pomnikiem mieszkańców deportowanych stąd do obozów. W pobliżu zachowały się fragmenty muru getta, z charakterystycznymi, ukształtowanymi na wzór nagrobków zwieńczeniami. Kawałek dalej, przy ulicy Lipowej, stoi dawna fabryka wyrobów emaliowanych Oskara Schindlera, dziś oddział Muzeum Historycznego Miasta Krakowa poświęcony miastu pod okupacją niemiecką – powszechnie uznawany za jedno z najlepiej przygotowanych muzeów II wojny światowej w Polsce i naturalne uzupełnienie poranka spędzonego na Kazimierzu.

Zarezerwuj wycieczkę po Kazimierzu

Kazimierz da się swobodnie zwiedzić samodzielnie – nic nie zastąpi błądzenia jego uliczkami we własnym tempie i zaglądania do każdej synagogi czy kawiarnianego podwórka, które przyciągnie wzrok. Ale jeśli wolisz, żeby ktoś opowiedział historię po drodze, albo chcesz połączyć Kazimierz ze Starym Miastem lub dawnym gettem w Podgórzu w jednym wyjściu, Tatex Tour prowadzi prywatne wycieczki elektrycznym melekiem dokładnie po tej trasie, z lokalnym kierowcą opowiadającym na każdym przystanku. Nasz punkt odbioru to ten sam róg, co przy wycieczkach po Starym Mieście: plac Wszystkich Świętych 11, na rogu ulic Grodzkiej i Dominikańskiej – kawałek drogi od samego Kazimierza. Każdy meleks na każdej trasie ma na pokładzie głośniki z wielojęzycznym audioprzewodnikiem, więc nawet krótka wycieczka po Kazimierzu ma tę samą jakość komentarza co dłuższe trasy łączone.

Najczęściej zadawane pytania